Stresli Bir Anda Donakalmak: Sinir Sisteminin Donma Tepkisini Anlamak

Stresli bir tartışma sırasında konuşmak isterken donakalmak birçok insanın yaşadığı bir deneyimdir. Bu durum çoğu zaman kişilikle değil, sinir sisteminin tehdit karşısında verdiği donma tepkisi ile ilişkilidir.

Giriş

Bir tartışma anını düşünün.

Birisi size haksız bir şey söylüyor.Aslında cevabınız var.

Ama o an…

Boğazınız düğümleniyor.Cümle çıkmıyor.Zihniniz bir an için boşalıyor.

Sonra saatler sonra, belki eve döndüğünüzde ya da tek başınıza kaldığınızda cümleler birbiri ardına gelmeye başlıyor:

“Şunu demeliydim.”“Nasıl sustum?”“Niye kendimi savunamadım?”

Birçok insan bu deneyimi kişiliğiyle açıklar.

“Ben tartışmada iyi değilim.”“Ben kendimi savunamam.”“Ben pasif biriyim.”

Oysa çoğu zaman mesele kişilik değildir.Çoğu zaman mesele sinir sisteminin o anda verdiği otomatik bir tepkidir.

Sinir Sistemi Zihinden Önce Çalışır

Sinir sistemi için güvenlik, çoğu zaman düşünsel bir değerlendirmeden önce fizyolojik bir deneyimdir.

İnsan organizması tehdit algıladığında yalnızca zihinsel olarak değil, aynı zamanda fizyolojik olarak da organize olur.

Sinir sistemi çevredeki ipuçlarını çok hızlı biçimde değerlendirir ve buna uygun bir tepki üretir.

Bu tepkiler genellikle üç temel yönde ortaya çıkar:

• mobilizasyon (savaş ya da kaç)

• savunma tepkileri

• immobilizasyon (donma)

Bu tepkiler kişinin karakteriyle değil, organizmanın hayatta kalma mekanizmalarıyla ilişkilidir.

Donma Tepkisi Nedir?

Donma tepkisi, organizmanın tehdit karşısında hareketi kısa süreli olarak durdurduğu bir durumdur.

Bu durumda kişi:

• konuşmakta zorlanabilir

• düşüncelerinin yavaşladığını hissedebilir

• bedeninde bir ağırlık ya da kilitlenme hissi yaşayabilir

• kısa süreli bir zihinsel boşluk deneyimleyebilir

Özellikle sosyal tehdit içeren durumlarda — eleştirilme, küçük düşürülme ya da reddedilme gibi — bu tepki oldukça yaygındır.

Bu nedenle bazı insanlar tartışma sırasında konuşmakta zorlanır, ama tartışma bittikten sonra ne söylemek istediklerini çok net hatırlar.

Donma Tepkisi Neden Özellikle Sosyal Durumlarda Ortaya Çıkar?

İnsan sinir sistemi yalnızca fiziksel tehditlere değil, aynı zamanda sosyal tehditlere de duyarlıdır.

Eleştirilmek, küçük düşürülmek, reddedilmek ya da utanç yaşamak gibi deneyimler organizma tarafından güçlü bir tehdit olarak algılanabilir.

Sinir sistemi için tehdit yalnızca fiziksel değildir; sosyal güvenliğin bozulması da organizma tarafından tehdit olarak algılanabilir.

Bu tür durumlarda sinir sistemi bazen mobilizasyon yerine immobilizasyon stratejisine geçebilir. Yani organizma savaşmak ya da kaçmak yerine kısa süreli olarak donakalabilir.

Bu nedenle bazı insanlar tartışma sırasında konuşmakta zorlanır, seslerinin kısıldığını hisseder ya da zihinsel olarak bir boşluk yaşar.

Bu tepki çoğu zaman kişinin kendini savunamamasıyla değil, sinir sisteminin o anda güvenliği sağlamaya çalışmasıyla ilişkilidir.

Neden Sonradan Aklımıza Gelir?

Stresli etkileşim sırasında sinir sistemi yüksek uyarılmışlık durumuna geçebilir.

Bu durumda beynin planlama ve sözel ifade ile ilişkili bazı bölgeleri geçici olarak daha az etkin çalışabilir.

Tehdit ortadan kalktığında sinir sistemi yeniden düzenlenir.

Bu düzenlenme gerçekleştiğinde:

• düşünce akışı geri gelir

• alternatif cümleler akla gelmeye başlar

• kişi aslında ne söylemek istediğini daha net fark eder

Bu yüzden birçok insan tartışma bittikten sonra “keşke şunu deseydim” diye düşünür.

Sorun zekânın o anda kaybolması değildir.Sorun, sinir sisteminin o an farklı bir fizyolojik modda çalışıyor olmasıdır.

Bilimsel Not

Stres tepkilerini açıklamak için farklı nörobiyolojik modeller geliştirilmiştir.Bu modellerden biri de Stephen Porges tarafından geliştirilen Polivagal Teoridir.

Polivagal yaklaşım, otonom sinir sisteminin güvenlik ve tehdit sinyallerine verdiği tepkileri anlamaya yardımcı olan bir çerçeve sunar.

Ancak bu modelin bazı nöroanatomik yorumları literatürde tartışmalıdır (Grossman & Taylor, 2007).

Bu nedenle bu tür modeller, kesin anatomik haritalar olarak değil; organizmanın stres ve regülasyon süreçlerini anlamaya yardımcı olan işlevsel açıklamalar olarak değerlendirilmelidir.

Kendinizi Gözlemlemek İçin

Bir sonraki stresli etkileşimde şu sorulara dikkat etmeyi deneyebilirsiniz:

Boğazımda bir düğümlenme var mı?Omuzlarım geriliyor mu?Nefesim hızlandı mı ya da yüzeyselleşti mi?Şu anda bedenimde mobilizasyon mu, yoksa donma mı daha baskın?

Bu sorular kendinizi eleştirmek için değil, bedeninizin verdiği sinyalleri fark etmek için sorulabilir.

Son Bir Not

Sinir sisteminin bu otomatik tepkilerini anlamak, insanların kendilerine bakışını değiştirebilir.

“Ben neden böyleyim?” sorusu bazen yerini başka bir soruya bırakır:

“Sinir sistemim o anda neyi tehdit olarak algılıyordu?”

Bu soru çoğu zaman eleştiriyi azaltır ve merakı artırır.Ve bazen regülasyon, tam da bu merakla başlar.